فرزندخواندگی

فرزندخواندگی نهادی قانونی است که به موجب آن رابطه خاصی بین فرزندخوانده و پدرخوانده و مادرخوانده به وجود می‌آید. این امر در طول تاریخ حقوق به عنوان یکی از روش‌های حمایت از کودکان بی‌سرپرست وجود داشته‌است. در نظام حقوقی اسلام، نَسَب منحصراً از طریق ولادت مشروع ایجاد می‌شود، بنابراین فرزندخواندگی باعث ایجاد نسب قراردادی نمی‌شود. خانواده‌های فاقد فرزند تحت ضوابط و شرایطی می‌توانند کودکان بی‌سرپرست را سرپرستی نمایند، بدون آنکه آثار ناشی از قرابت نسبی، از قبیل ارث و حرمت نکاح بین آنها ایجاد شود. قانون مدنی ایران به پیروی از شریعت اسلام و فقه، فرزندخواندگی را به رسمیت نشناخته و فقط طبق قانون حمایت از کودکان بی‌سرپرست (مصوب ۲۹ اسفند ۱۳۵۳) خانواده‌های فاقد فرزند می‌توانند کودکان بی‌سرپرست را به فرزندی بپذیرند؛ بنابراین در ایران، فرزندخواندگی به مفهومی که در کشورهای غربی به کار می‌رود، وجود ندارد.

در حال حاضر، همین قانون حمایت از کودکان بی‌سرپرست که مربوط به حدود چهل سال پیش است، اجرا می‌شود، ولی اخیراً تلاش‌هایی برای تغییر قانون در حال شکل‌گیری است که شرایط فرزندخواندگی را تسهیل می‌کند و مثلاً علاوه بر زوجین، دختران مجرد هم می‌توانند فرزند اختیار کنند.در سال ۱۳۹۲، «لایحه حمایت از کودکان بدسرپرست و بی‌سرپرست» مورد بررسی قرار گرفت که شامل ازدواج فرزندخوانده با سرپرست بود و بحث‌انگیز شد.

شرایط زوجین سرپرست

-وجود علقه زوجیت بین زوجین سرپرست: زنان و مردان مجرد صلاحیت سرپرست شدن ندارند.

-اقامت در ایران

-تراضی زوجین سرپرست: باید هر دو راضی باشند

-فرزند نداشتن زوجین سرپرست: زوجین باید پس از گذشت پنج سال از ازدواج، فاقد فرزند باشند، مگر اینکه به گواهی پزشک، عقیم باشند.

-داشتن سن لازم: حداقل یکی از زوجین، باید سی سال داشته باشد.

-صلاحیت اخلاقی زوجین سرپرست

-اهلیت قانونی زوجین سرپرست

-نداشتن سابقه کیفری

-تمکن مالی

-عدم ابتلا به بیماری‌های صعب‌العلاج

-عدم اعتیاد

-تدین به اسلام

شرایط فرزندخوانده: -فرزندخوانده باید کمتر از 16 سال داشته باشد.

-ناشناس بودن خانواده کودک یا در قید حیات نبودن پدر، مادر و جد پدری

تشریفات رسیدگی به امور فرزندخواندگی در صلاحیت دادگاه عمومی است. دوره آزمایشی، شش ماه است و در این دوره، هیچ رابطه حقوقی بین کودک و خانواده ایجاد نمی‌شود.

آثار حقوقی

نفقه کودک بر عهده پدرخوانده و مادرخوانده‌است.

قانون به متقابل بودن نفقه تصریح نکرده‌است و طفل تحت سرپرستی در این مورد تکلیفی ندارد.وضعیت حضانت و تربیت طفل تحت سرپرست نظیر حقوق و تکالیف اولاد و پدر و مادر است.فرزندخوانده باید مطیع پدر و مادرخوانده در حدود متعارف باشد.فرزندخوانده از نام خانوادگی پدرخوانده استفاده خواهد کرد.اداره اموال و نمایندگی قانونی فرزندخوانده بر عهده پدرخوانده و مادرخوانده‌است.

قانون حمایت از کودکان بی‌سرپرست دربارهٔ امکان یا حرمت نکاح طفل با پدرخوانده یا مادرخوانده سکوت کرده‌است.

یکی از راه‌حل‌های حرمت نکاح، محرمیت رضاعی است که البته همیشه امکان‌پذیر نیست.

مباحث فقهی حول امکان ازدواج با فرزند خوانده

در سال ۱۳۹۲، مسئلهٔ ازدواج با فرزند خوانده در محافل رسمی ایران و شبکه‌های اجتماعی ایرانیان به موضوعی داغ تبدیل شد. شورای نگهبان در راستای نزدیک کردن این لایحه به اصول شرع (طبق روایت حقوق دانان و فقهای این شورا از شرع) و برخلاف نظر بسیاری از نمایندگان مجلس شورای اسلامی به اصلاح لایحه کودکان بی سرپرست اقدام نمود که طی آن ازدواج سرپرست با فرزند خوانده مجاز شمرده می‌شود. عده قابل توجهی از مخالفین و منتقدین خصوصاً گروه‌های فمینیستی و حقوق زنان و کودکان به مخالفت با این قانون جدید برخاسته و حتی مشروط کردن اجازه ازدواج به حکم دادگاه را غیرانسانی و غیراخلاقی دانستند. در میان واکنش‌ها علیه این اصلاح قانون، آیت الله مکارم شیرازی از مجتهدین شیعه در ایران در پاسخ به یک استفتاء نکاح با فرزند خوانده را غیرمجاز دانست. طبق نظر ایشان: «با توجه به این‌که این ازدواج باید شرعاً به مصلحت فرزند خوانده باشد و به اصطلاح فقها، غبطه او رعایت شود و این کار غالباً به مصلحت فرزند خوانده نیست و راه را برای سوء استفاده پدر خوانده باز می‌کند از نظر ما شرعاً جایز نیست.»

این مراحل را باید طی کنید

یکی از مراحل اصلی کار، مشاوره قبل از فرزند پذیری است؛ یعنی قبل از تشکیل کمیته فرزند خواندگی زن و شوهر باید در این جلسات مشاوره شرکت کنند و نتیجه آن در پرونده درج شود. بعد از آن پروند به کمیته فرزند خواندگی می رود و چنانکه تصمیم کمیته مثبت باشد در فهرست نوبت قرار می گیرند. زوجی که در فهرست قرار گرفته است با فرا رسیدن نوبتشان برای انتخاب فرزند به شیرخوارگاه معرفی می شوند. پس از انتخاب فرزند، والدین متقاضی توسط سازمان بهزیستی به دادگاه معرفی می شوند تا قرار دور آزمایشی یا همان حکم سرپرستی موقت صادر شود. بعد از صدور حکم سرپرستی، کودک انتخابی طی صورت جلسه ای به والدین تحویل داده می شود و طی دوره آزمایشی 6 ماهه، حداقل 3 بازدید از طرف مددکاران اجتماعی از خانواده فرزند پذیر انجام می شود تا مسئولان بهزیستی خیالشان راحت شود که زوج متقاضی شرایط لازم برای نگهداری را دارند یا خیر.

درصورت تایید وضعیت مراقبت از فرزند و توانایی خانواده، گزارش نهایی تهیه می شود و سرپرستی به دادگاه مربوطه می رود تا حکم قطعی صادر شود. بعد از گذراندن دوره 6 ماهه آزمایشی و صدور حکم قطعی، سرانجام لحظه موعود فرا می رسد و والدین قانونی می توانند با مشخصات خودشان برای کودک شناسنامه بگیرند.

یک نکته هم درباره تامین آتیه فرزند وجود دارد. با توجه به اینکه از نظر قانونی فرزند خوانده از پدر و مادر قانونی خود حتی با وجود داشتن شناسنامه ارث نمی برد، باید صلح یک سوم اموال والدین به فرزند خوانده از طریق دفترخانه های رسمی یا مراجع قضایی انجام شود. افتتاح حساب پس انداز، بیمه آتیه یا روش های قانونی اطمینان بخش دیگر نیز می توانند از راهکارهایی باشند که به موازات صلح اموال انجام می شود. این را هم به یاد داشته باشید که حکم سرپرستی ابدی و ازلی نیست و اگر سازمان بهزیستی تشخیص دهد کودک در زندگی جدید آسیبی می بیند و عدم شایستگی والدین به هر دلیلی اثبات شود یا والدین حقیقی کودک مراجعه کنند، حکم سرپرستی با هماهنگی دادگاه قابل فسخ است.

مدارک لازم

یادتان باشد متقاضیان فرزند خواندگی باید تقاضای رسمی خود را به سازمان بهزیستی اعلام کنند و این تقاضا حتما باید به امضای هر دو نفر رسیده باشد. نشانی و شماره تلفن محل سکونت شان هم باید در این تقاضانامه قید شود. بعد از آن باید همه مدارک فهرست زیر را آماده کنند:

- تصویر شناسنامه زن و مرد صفحه اول و دوم.

- تصویر سند ازدواج

- گواهی ناتوانی در بچه دار شدن که باید از پزشک متخصص زنان و زایمان گرفته شود.

- گواهی پزشکی قانونی در مورد عقیم بودن زوجین یا یکی از آنها.

- حکم سرپرستی آزمایشی که باید از مراجع قضایی و با توجه به شرایطی که قبلا گفته شد، گرفته شود.

- برگ عدم سوء پیشینه کیفری زن و شوهر.

- گواهی سلامت جسم و روان از پزشکی قانونی برای هر دو نفر

- گواهی تمکن مالی که می تواند فیش حقوقی، فتوکپی سند ماشین، منزل مسکونی یا هر ملک دیگری باشد.

- گواهی سلامت از پزشک که مبتلا نبودن زن و شوهر به بیماری های صعب العلاج را تایید کند.

- گواهی عدم اعتیاد.

موسسه حقوقی الهام بهترین مشاورو وکیل شما جهت انجام امورحقوقی